Đường bơi Việt Nam và khoảng trống dữ liệu không ai đếm

5 giờ sáng, bể bơi ở Nha Trang chỉ còn tiếng nước vỗ vào thành. Tôi ngồi ở hàng ghế trên cùng, tay trái cầm đồng hồ bấm giây, tay phải ghi vào cuốn sổ đã sờn mép. Một cậu bé mười bốn tuổi đang bơi 200m hỗn hợp. Không bảng điện tử, không cảm biến chạm thành, không ai ngoài tôi đếm số sải tay của cậu. Khi cậu chạm thành, tôi có trong tay một con số mà không bảng thành tích nào ghi lại. Chính khoảnh khắc đó khiến tôi hiểu: vấn đề lớn nhất của bơi lội Việt Nam không nằm dưới làn nước, mà nằm ở những gì chúng ta không chịu ghi chép lại.

Nghe tiếng khán đài gầm lên, tôi biết mình đang viết bằng mồ hôi chứ không chỉ bằng mực. Nhưng ở bơi lội, khán đài hiếm khi gầm lên đủ to để át đi sự thật rằng phần lớn dữ liệu của chúng ta đang bốc hơi ngay sau mỗi lần chạm thành.

Đây là điều tôi quan sát suốt nhiều năm làm việc ở các giải bơi trong nước. Một giải vô địch quốc gia có thể diễn ra trong bốn ngày, với hàng trăm lượt bơi, nhưng số liệu lưu lại thường chỉ là thời gian về đích và thứ hạng. Không có bảng chia đoạn, không có tần số sải tay, không có thời gian dưới nước sau khi xuất phát, không có tốc độ quay đầu. Những thứ mà bất kỳ huấn luyện viên quốc tế nào cũng coi là điều kiện tối thiểu để đánh giá một kình ngư, ở ta lại trở thành dữ liệu "xa xỉ".

Tôi từng ngồi cạnh một huấn luyện viên người nước ngoài trong một buổi tập của đội tuyển trẻ. Ông mở máy tính, chiếu một bảng biểu có đủ thông số chia đoạn của từng vận động viên. Rồi ông quay sang hỏi tôi: "Dữ liệu của các bạn đâu?" Tôi không có gì để đưa. Cả một buổi tập, cả một chu kỳ huấn luyện, trôi qua mà không để lại dấu vết nào có thể phân tích được.

Dữ liệu pressing không biết nói dối, nhưng chúng biết thì thầm tên một ngôi sao còn đang mơ ngủ. Ở bơi lội cũng vậy. Một vận động viên có thể đang bơi chậm hơn đối thủ ở 50m đầu, nhưng nếu ai đó chịu ghi lại số sải tay và thời gian quay đầu, họ sẽ thấy cậu ta đang tiết kiệm sức cho 50m cuối. Không có dữ liệu, ngôi sao ấy mãi mãi chỉ là một cái tên xếp thứ tư trên bảng điểm.

Chúng ta thường nghe rằng bơi lội Việt Nam thiếu nhân tài. Tôi không tin như vậy. Điều chúng ta thiếu là khả năng nhìn thấy nhân tài trước khi họ tỏa sáng. Nguyễn Thị Ánh Viên từng được phát hiện nhờ một huấn luyện viên chịu quan sát kỹ một cô bé bơi giữa đám đông. Nguyễn Huy Hoàng cũng từng bước đi lên từ những đường bơi không mấy ai để ý. Nhưng bao nhiêu đứa trẻ khác, có cùng tố chất, đã bị bỏ qua chỉ vì không ai đếm nổi số sải tay của chúng?

Nói cách khác, chúng ta đang vận hành một nền bơi lội dựa trên trí nhớ và cảm tính, trong khi thế giới vận hành dựa trên dữ liệu. Một quốc gia có thể không có bể bơi đạt chuẩn Olympic, nhưng không thể không có một hệ thống ghi chép tử tế. Bể bơi có thể xây trong vài năm; văn hóa dữ liệu phải xây trong nhiều thập kỷ.

Tôi đã tự tay bấm đồng hồ cho hàng trăm lượt bơi như vậy. Mỗi lần, tôi ghi ba thứ: thời gian về đích, số sải tay mỗi 50m, và khoảng cách giữa các lần quay đầu. Chỉ ba thông số, nhưng chúng đủ để kể một câu chuyện mà bảng điểm không kể được. Một vận động viên tăng số sải tay ở 50m cuối là người đang đuối; một người giữ nguyên số sải tay mà vẫn về đích nhanh hơn là người đang tiến bộ thật.

Tôi từng thử so sánh dữ liệu của một giải trẻ trong nước với dữ liệu công khai của một giải trẻ khu vực. Bên kia, mỗi lượt bơi đều có bảng chia đoạn, có tốc độ trung bình từng 50m, có cả biểu đồ nhịp tim của vận động viên. Bên ta, thứ duy nhất tôi tìm được là một tấm ảnh chụp bảng điểm với những con số mờ nhòe. Sự chênh lệch ấy không nằm ở tài năng, mà nằm ở thói quen.

Mỗi môn thể thao là một vũ trụ riêng, và tôi may mắn được làm kẻ lữ hành giữa những quỹ đạo đó. Nhưng trong vũ trụ bơi lội, ánh sáng của dữ liệu đang bị hút vào một hố đen mang tên "không ai làm".

Điều phản trực giác là: càng đổ tiền vào việc săn huy chương, chúng ta càng dễ quên đi việc ghi chép. Một suất dự Olympic được tung hô, nhưng quá trình để đi tới đó lại bị coi là chuyện hậu trường, không đáng lưu lại. Trong khi đó, chính quá trình ấy mới là thứ có thể nhân bản.

Có người sẽ nói: dữ liệu để làm gì khi chúng ta vẫn chưa có huy chương thế giới? Câu hỏi ấy đặt ngược. Không có dữ liệu thì không có huy chương, chứ không phải ngược lại. Mọi nền bơi lội mạnh trên thế giới đều bắt đầu bằng những cuốn sổ ghi tay, trước khi họ có bảng điện tử.

Và đây là điểm mù lớn nhất: chúng ta thường đo lường bằng kết quả cuối cùng, trong khi thế giới đo lường bằng xu hướng. Một vận động viên xếp thứ tám nhưng có độ dốc tiến bộ dốc hơn người xếp thứ ba lại là người đáng đầu tư hơn. Nhưng để nhìn ra độ dốc ấy, bạn phải có dữ liệu của nhiều tháng, nhiều năm. Không có nó, mọi đánh giá chỉ là phỏng đoán.

Tôi không viết bài này để than vãn. Tôi viết để đề nghị một việc rất nhỏ: mỗi giải bơi, hãy cử một người chỉ ngồi ghi chép. Không cần công nghệ đắt tiền, chỉ cần một đồng hồ bấm giây và một cuốn sổ. Một năm sau, chúng ta sẽ có thứ mà tiền không mua được: ký ức của đường bơi.

Cậu bé mười bốn tuổi ở Nha Trang hôm ấy, tôi vẫn giữ tờ giấy ghi thông số của cậu. Một ngày nào đó, nếu cậu xuất hiện trên bảng điện tử ở một đấu trường lớn, tôi sẽ là người đầu tiên nói rằng: tôi đã thấy điều đó từ rất lâu, chỉ là không ai chịu nhìn cùng tôi.