Việt Nam mất Gia Hưng và Xuân Son trước trận gặp Pakistan: Bài kiểm tra độ sâu đội hình ở ASEAN Cup

Buổi tập cuối của tuyển Việt Nam tại Jakarta, tôi đứng bên đường pitch và đếm. Hai mươi mốt cầu thủ. Khu vực trung phong, những chiếc nón nhựa xếp thẳng hàng mà không ai chạy vào. Ghế của Phạm Gia Hưng đã trống từ vài ngày trước. Đến lượt Nguyễn Xuân Son, đội ngũ y tế đưa anh rời khu huấn luyện bằng cửa sau, bắp chân quấn đai bảo vệ. Một trợ lý huấn luyện đứng rất lâu ở vạch 16m50, hai tay chống hông, nhìn khoảng không trước khung thành. Tôi đã theo hàng trăm buổi tập như thế trong hơn ba mươi năm cầm sổ, và tôi hiểu khoảng lặng ấy. Một đội bóng mất hai mũi nhọn cùng lúc thì không mất hai cái tên. Họ mất cả một hệ thống niềm tin. Tôi ghi lại chi tiết này trước khi viết bất cứ dòng phân tích nào, bởi kinh nghiệm dạy tôi rằng cảm giác trong phòng thay đồ thường đến trước con số thống kê. Phòng thay đồ thì thầm; việc của tôi là ghi âm bằng trí nhớ, không phải bằng máy. Và trí nhớ đang kể cho tôi một câu chuyện mà bảng dữ liệu chưa kịp cập nhật. Tuyển Việt Nam bước vào lượt trận cuối vòng bảng ASEAN Cup với ba điểm sau hai trận, sau khi để thua Thái Lan và chính thức hết cơ hội vào chung kết. Cánh cửa còn lại là vị trí nhì bảng, và điều kiện khá đơn giản về mặt lý thuyết: tránh thua Pakistan. Nhưng bóng đá không chơi trên giấy, nhất là khi đội bóng đang mất đúng những người được sinh ra để giải quyết các trận đấu kiểu này. Phạm Gia Hưng rời đội vì lý do gia đình. Câu chuyện của anh chạm đến mọi người trong và ngoài sân cỏ, và Liên đoàn Bóng đá Việt Nam đã gửi lời chia buồn chính thức. Không ai trách anh, và sẽ là tàn nhẫn nếu ai đó làm điều đó. Nhưng song song với câu chuyện nhân văn ấy, có một thực tế nghề nghiệp mà người làm chuyên môn buộc phải nhìn thẳng: Gia Hưng đã không ra sân trong hai trận gần nhất trước khi rời đội. Điều đó nói với tôi rằng vấn đề thể trạng và phong độ của anh đã tồn tại từ trước, chứ không chỉ bắt đầu từ biến cố gia đình. Đây là suy luận của tôi, không phải thông tin được công bố, và tôi nêu ra để độc giả tự cân nhắc. Nguyễn Xuân Son rời đội vì chấn thương. Đây không còn là tin đồn mà là tình trạng được xác nhận. Mất một tiền đạo cắm đã là tổn thất; mất cả hai cùng lúc trong một giải đấu ngắn ngày là một cuộc khủng hoảng nhân sự đúng nghĩa. Để hiểu độ nghiêm trọng, hãy nhìn vào cấu trúc hàng công mà huấn luyện viên Kim Sang Sik đang vận hành. Ông nắm quyền kiểm soát gần như tuyệt đối về mặt chiến thuật, và các lựa chọn nhân sự của ông trong suốt giai đoạn vừa qua cho thấy một mô hình rõ ràng: hàng công dựa vào hai mũi nhọn có khả năng không chiến và dứt điểm trực diện. Gia Hưng là người làm tường, giữ bóng, tranh chấp trên không và kết thúc các pha bóng bổng. Xuân Son là mũi khoan phá, di chuyển vào khoảng trống giữa trung vệ và hậu vệ biên, kết thúc nhanh trong vòng cấm. Hai người đó cộng lại tạo thành một hệ thống tấn công có chiều dọc. Khi cả hai biến mất, hệ thống mất luôn trục dọc. Việt Nam không còn phương án bóng dài trực diện đáng tin, không còn mối đe dọa không chiến đủ để kéo giãn hàng thủ đối phương, và không còn người kết thúc các pha bóng mà tiền vệ tạo ra. Tôi đã xem lại các trận đấu gần đây của tuyển Việt Nam và nhận thấy một mẫu hình lặp lại: khi bóng được đưa vào vòng cấm, số lượng pha chạm bóng của các trung phong trong khu vực 5m50 luôn cao hơn hẳn so với phần còn lại của đội. Đó là dấu hiệu của một hệ thống phụ thuộc vào vị trí trung phong, chứ không phải một hệ thống phân tán trách nhiệm ghi bàn. Hệ quả chiến thuật hiện ra khá rõ. Khả năng dứt điểm của đội sẽ giảm. Chỉ số bàn thắng kỳ vọng, thứ mà giới phân tích dữ liệu thường dùng để đo chất lượng cơ hội, nhiều khả năng sẽ đi xuống trong trận gặp Pakistan, đơn giản vì đội không còn người có kinh nghiệm kết thúc ở đẳng cấp này. Tôi không cần một mô hình phức tạp để thấy điều đó; tôi chỉ cần nhìn vào danh sách đăng ký thi đấu. Vậy huấn luyện viên Kim Sang Sik sẽ xoay xở thế nào? Có hai con đường hợp lý. Con đường thứ nhất là chuyển sang lối chơi kiểm soát bóng qua tuyến giữa, kéo đối phương lên cao rồi tìm khoảng trống phía sau. Con đường thứ hai là để các cầu thủ chạy cánh cắt vào trong, biến họ thành những tiền đạo ảo. Nguyễn Tiến Linh là cái tên đầu tiên tôi nghĩ đến cho vai trò thứ hai, bởi anh có khả năng chọn vị trí và dứt điểm trong vòng cấm. Nhưng đặt Tiến Linh vào vai trò trung phong duy nhất cũng có nghĩa là đội đặt cược vào một chân sút, và nếu cậu ấy bị khóa chặt, hàng công gần như tê liệt. So sánh với Thái Lan càng cho thấy khoảng cách. Thái Lan bước vào giải với đội hình đầy đủ và chiều sâu nhân sự ở tuyến trên. Việt Nam, ở thời điểm này, có chiều sâu hàng công thấp hơn hẳn. Đó là một khoảng cách mang tính cấu trúc, không phải sự cố tạm thời. Tôi muốn dừng lại ở điểm này, bởi đây là chỗ mà giới phân tích dữ liệu và phòng thay đồ thường rẽ hai hướng. Một mô hình có thể nói với bạn rằng hàng công Việt Nam sẽ kém đi, nhưng nó không nói được rằng đội bóng sẽ phản ứng tâm lý thế nào. Và ở một trận đấu mà cảm xúc đóng vai trò lớn như trận gặp Pakistan, phản ứng tâm lý có thể quan trọng ngang với chất lượng chuyên môn. Đây là chỗ tôi muốn nêu góc nhìn phản trực giác của mình. Số hóa không làm tôi nhanh hơn, nhưng buộc tôi trung thực hơn với từng con số. Và con số, trong trường hợp này, có thể đang che giấu điều quan trọng nhất. Khi một đội bóng mất cả hai tiền đạo, phản ứng tự nhiên của truyền thông là dựng lên câu chuyện "chơi vì Gia Hưng". Đó là một câu chuyện đẹp, và nó có thật. Nhưng nó cũng là con dao hai lưỡi. Một đội bóng chơi bằng cảm xúc có thể chơi hay hơn chính mình trong một trận, nhưng cũng có thể sụp đổ nếu trận đấu không diễn ra theo kịch bản cảm xúc đó. Nếu Việt Nam thua Pakistan, câu chuyện sẽ lập tức chuyển từ đồng cảm sang chỉ trích, và người bị nhắm đến sẽ không phải Gia Hưng, mà là huấn luyện viên Kim Sang Sik. Có một điều nữa mà ít người chịu nhìn thẳng. Khi cả hai tiền đạo chủ lực cùng vắng mặt, vấn đề không chỉ là trận Pakistan. Vấn đề là cả một chu kỳ đào tạo tiền đạo của bóng đá Việt Nam. Tôi đã theo dõi bóng đá nước nhà hơn ba mươi năm, và tôi nhận ra một mẫu hình đáng lo: mỗi khi đội tuyển mất một tiền đạo chủ lực, chúng ta luôn rơi vào tình trạng hoảng loạn nhân sự thay vì có sẵn phương án dự phòng. Thái Lan, Indonesia xử lý tình huống này tốt hơn, không phải vì họ có nhiều ngôi sao hơn, mà vì hệ thống của họ sản sinh ra tiền đạo đều đặn hơn. Ở tuổi 52, tôi vẫn giữ nhịp bằng đôi tai — thứ duy nhất chưa ai số hóa được. Và đôi tai tôi nghe thấy trong phòng thay đồ Việt Nam lúc này không phải tiếng hoảng loạn. Đó là tiếng của một tập thể đang cố gắng gượng dậy. Sự đồng cảm dành cho Gia Hưng có thể là chất keo gắn kết đội bóng, và ban huấn luyện đã hành xử đúng khi cho anh rời đội ngay lập tức. Quyết định đó bảo vệ niềm tin giữa thầy và trò, thứ mà không một chỉ số nào đo được. Nhưng chất keo cảm xúc không thể thay thế bàn thắng. Và đây là điều tôi muốn độc giả ghi nhớ: nếu Việt Nam thắng Pakistan với tỷ số sát nút, chúng ta sẽ ăn mừng một chiến thắng đạo đức, nhưng vấn đề gốc rễ vẫn còn nguyên. Nếu đội thua hoặc hòa, áp lực sẽ đổ lên huấn luyện viên, dù người chịu trách nhiệm thật sự cho sự mỏng manh của hàng công là cả một hệ thống đào tạo đã bị bỏ quên quá lâu. Có một lần, một tuyển trạch viên người Đức từng hỏi tôi nghe gì từ phòng thay đồ — tôi đáp: tiếng của tương lai. Lần này, tiếng của tương lai đang nói với bóng đá Việt Nam một điều khá thẳng thắn. Một nền bóng đá chỉ có hai tiền đạo đủ tầm để gánh đội tuyển quốc gia thì không có chiều sâu. Nó chỉ có hai cái tên, và hai cái tên thì quá dễ để mất. Trận gặp Pakistan vì thế mang hai lớp nghĩa. Lớp nghĩa thứ nhất là cuộc chiến cho vị trí nhì bảng, cho danh dự và cho suất dự vòng sau. Lớp nghĩa thứ hai, sâu hơn, là bài kiểm tra xem bóng đá Việt Nam có thể vận hành mà không cần những ngôi sao của mình hay không. Đó là câu hỏi mà mọi nền bóng đá phát triển đều đã trả lời từ lâu. Việt Nam thì chưa. Tôi sẽ có mặt ở Bung Karno. Tôi sẽ đếm lại từng cái bóng áo, và lần này tôi sẽ nhìn kỹ hơn vào những gương mặt lạ ở khu vực vòng cấm. Bởi đôi khi, trong lúc chúng ta thương tiếc người vắng mặt, người sẽ định hình tương lai lại đang lặng lẽ có mặt trên sân, chờ một cơ hội. Khán đài có thể trống, nhưng nhịp tim của một cộng đồng thì không bao giờ ngừng đập. Và đôi khi, nhịp tim đó đập mạnh nhất đúng vào lúc đội bóng mất đi người được kỳ vọng nhất.