Kaçkar by UTMB: Khi Thổ Nhĩ Kỳ Dùng Đường Mòn Để Xây Thương Hiệu Thể Thao

Trong ba trận gần nhất của các giải trail lớn tại vùng Biển Đen, sương mù xuất hiện đúng vào giờ xuất phát. Đó là điều tôi nghĩ đến khi đọc thông tin về Kaçkar by UTMB, giải ultra-trail thuộc hệ thống UTMB World Series vừa khởi tranh tại cao nguyên Ayder, Rize, Thổ Nhĩ Kỳ. 2.000 vận động viên đến từ 60 quốc gia, đường chạy 20 km và các cự ly dài hơn, cùng sự hiện diện của Bộ trưởng Thanh niên và Thể thao Osman Aşkın Bak — những con số và tên tuổi ấy đủ để thấy đây không còn là một giải địa phương. Nhưng điều mà bảng kết quả không hề nhắc đến mới là câu chuyện thật sự: không một cái tên vô địch, không một thời gian về đích, không một kỷ lục đường chạy. Và chính khoảng trống đó lại nói lên nhiều điều về cách thể thao được dùng làm công cụ ngoại giao kinh tế.

Kaçkar by UTMB là giải năm thứ hai, một chi tiết quan trọng. Trong hệ sinh thái trail running thế giới, UTMB Mont-Blanc tại Chamonix giữ vị thế gần như độc quyền, còn các giải trong World Series là những nút nhượng quyền thương hiệu trải khắp các châu lục. Một giải bước sang tuổi thứ hai nằm ở giai đoạn xây dựng thương hiệu, chưa phải là giải chủ lực. Sự có mặt của Giám đốc đường chạy Johan Essl — một quan chức UTMB — xác nhận đây là sân chơi do trung tâm UTMB vận hành, không phải giải tự phát của địa phương. Về mặt tổ chức, cấu trúc tài trợ cũng rất đáng chú ý: Turkish Airlines, TOGG, Turkcell, Maxis — toàn bộ là những thương hiệu quốc gia. Phía sau họ là Bộ Thanh niên và Thể thao, Cơ quan Xúc tiến và Phát triển Du lịch Thổ Nhĩ Kỳ, Văn phòng Thống đốc Rize và DOKA, Cơ quan Phát triển Đông Biển Đen. Đây là một liên minh nhà nước — doanh nghiệp, không phải một giải đấu thuần túy của liên đoàn.

Điểm mấu chốt nằm ở chỗ: giá trị cạnh tranh của giải gần như bằng không theo nghĩa thành tích, nhưng giá trị công nghiệp và truyền thông lại rất lớn. Không có bảng xếp hạng, không có thời gian, không có tên vận động viên ưu tú nào được nêu. Điều đó không có nghĩa là giải yếu — trail running vốn không có kỷ lục thế giới được công nhận, thành tích chỉ mang tính tương đối theo địa hình. Nhưng khi một bài báo về thể thao không đưa ra nổi một thông số hiệu suất, thì đối tượng độc giả mà nó nhắm tới không phải người hâm mộ điền kinh. Đó là các nhà hoạch định chính sách, các hãng hàng không, và những người làm du lịch.

Tôi từng nghĩ mình đến để bình luận trận đấu, hóa ra tôi đến để lắng nghe những con người. Câu nói đó của tôi ám chỉ một điều: đôi khi cái không được viết ra lại là thông tin quan trọng nhất. Ở Kaçkar, cái không được viết ra là thành tích. Cái được viết ra là một phép so sánh chính trị: Bộ trưởng Bak nói rằng Thổ Nhĩ Kỳ muốn gắn Ayder và Rize với những tổ chức tầm cỡ, giống như Davos gắn với Diễn đàn Kinh tế Thế giới. Đó là một tuyên bố về thương hiệu lãnh thổ, không phải về thể thao đỉnh cao. Và nó giải thích vì sao 2.000 vận động viên từ 60 quốc gia lại quan trọng hơn bất kỳ ai về đích đầu tiên.

Kỷ lục chỉ là cái cớ để ta nhớ về một con người, chứ không phải một con số. Nhưng ở đây, ngay cả cái cớ đó cũng không được cung cấp. Thay vào đó là một chuỗi lợi ích kinh tế: du lịch thể thao mang lại nguồn thu đáng kể cho đất nước, theo lời Bộ trưởng. Các giải UTMB World Series vận hành theo cơ chế lottery và Running Stones — những điểm tích lũy để giành suất tham dự vòng chung kết Chamonix. Đó là lý do một giải năm thứ hai ở vùng núi Thổ Nhĩ Kỳ có thể hút 2.000 người. Họ đến vì tấm vé, vì trải nghiệm, vì những bức ảnh trên đường chạy — chứ không phải vì một cuộc đua thành tích. Bộ trưởng còn nhấn mạnh rằng mọi cung đường đều có camera để chụp và chia sẻ ảnh. Một chi tiết nhỏ, nhưng đặt đúng trọng tâm: sản phẩm của giải là hình ảnh, không phải thời gian.

Có thứ bền hơn danh hiệu: cách người khác nhớ về cách bạn chơi. Với một giải trail, thứ bền hơn danh hiệu là cảnh quan. Và cảnh quan vùng Biển Đen lại là một canh bạc. Thống đốc Rize nhắc lại rằng năm đầu tiên, Kaçkar bị sương mù và mưa che khuất. Đó là rủi ro vận hành lớn nhất, không phải doping, không phải tranh chấp suất tham dự. Một giải núi cao ở vành đai khí hậu ẩm ướt có thể mất toàn bộ giá trị quảng bá chỉ vì một ngày thời tiết xấu. Những bức ảnh đẹp — như lời một quan chức — là tài sản của giải; mây mù là khoản nợ.

Điều đáng bàn là sự phụ thuộc vào ngân sách công. DOKA và Bộ Thanh niên và Thể thao không phải nhà tài trợ thương mại thuần túy; họ là nguồn vốn phát triển khu vực. Điều đó có nghĩa giải đấu tồn tại được nhờ dòng tiền chính trị, và sẽ chịu rủi ro nếu ưu tiên ngân sách thay đổi. Trong khi đó, các thương hiệu quốc gia như Turkish Airlines hưởng lợi trực tiếp từ dòng khách quốc tế đổ vào sân bay gần nhất. Đây là mô hình nhượng quyền thương hiệu thể thao: UTMB cung cấp uy tín toàn cầu, Thổ Nhĩ Kỳ cung cấp địa hình và ngân sách, các hãng bay cung cấp đường đến. Không ai trong chuỗi này cần một kỷ lục đường chạy.

Khi khán đài trống, tiếng vỗ tay duy nhất còn lại là tiếng của chính mình. Ở Kaçkar, khán đài không trống — có 2.000 người chạy và một hệ thống truyền thông nhà nước. Nhưng tiếng vỗ tay dành cho thành tích thì vắng. Câu hỏi đặt ra không phải là giải này có thành công hay không, mà là thành công được định nghĩa bằng gì. Nếu bằng số quốc gia tham dự và số bài báo, thì Kaçkar đã thắng ngay từ lúc xuất phát. Nếu bằng chiều sâu chuyên môn, thì giải vẫn còn cách rất xa những sân chơi trail lâu đời ở Pháp, Ý hay Tây Ban Nha.

Bóng đá nữ không cần ai cứu, nó chỉ cần những người ở lại khi đèn bật sáng. Tôi hay nghĩ câu đó khi thấy một môn thể thao bị đánh giá bằng thước đo không phải của nó. Trail running Thổ Nhĩ Kỳ cũng vậy. Nó không cần được ca ngợi là đẳng cấp thế giới khi chưa có bằng chứng. Nó cần những mùa giải liên tiếp, những bảng kết quả đầy đủ, những cái tên được nêu. Một giải năm thứ hai với 2.000 người là khởi đầu đáng ghi nhận. Nhưng nếu năm thứ năm vẫn chỉ có 2.000 người và không có thời gian về đích, thì đó là một chiến dịch du lịch, không phải một giải thể thao.

Mỗi lần cầm mic, tôi lại học cách im lặng nhiều hơn trong đầu. Ở đây, sự im lặng đáng chú ý nhất là sự im lặng của bảng thành tích. Và cho đến khi bảng đó xuất hiện, mọi tuyên bố về đẳng cấp của Kaçkar by UTMB nên được đọc như một thông cáo quảng bá — đúng với bản chất của nó.