Điền kinh Việt Nam và những hồ sơ trống bên ngoài đường chạy

Trên bàn làm việc, tôi để một bản kết quả thi đấu của giải vô địch điền kinh quốc gia. Đủ thứ hạng, đủ tên, đủ thời gian về đích. Khi tôi muốn biết vận động viên ấy chạy hai trăm mét đầu mất bao lâu, tăng tốc ở đoạn nào, về đích với tần số sải chân ra sao, tờ giấy im lặng. Một cuộc đua kéo dài vài phút bị nén lại thành một hàng số duy nhất. Hơn hai mươi năm ngồi ở hàng ghế bình luận và lật lại kết quả sau mỗi lượt chạy, tôi đã quen với kiểu im lặng đó. Nó không phải sự cố kỹ thuật. Nó là cách hệ thống được thiết kế. Điền kinh là môn thể thao mà gần như mọi thứ đều đo được. Sải chân, tần số, phản hồi xuất phát, nhịp tim, nồng độ lactate, đoạn tăng tốc. Không môn nào sinh ra nhiều dữ liệu đến thế. Ở nhiều quốc gia, một vận động viên mười tám tuổi đã có hồ sơ dài vài năm, ghi lại từng buổi tập nặng, từng lần kiểm tra y sinh, từng cơn đau gân. Ở Việt Nam, một vận động viên hai mươi tám tuổi từng dự ba kỳ SEA Games có thể chỉ để lại đúng những tờ kết quả như tờ giấy trên bàn tôi. Điều này bắt nguồn từ mục đích của việc ghi chép. Khi một giải đấu được tổ chức, ban tổ chức buộc phải công bố kết quả chính thức. Công bố là một nghĩa vụ hành chính, phục vụ việc trao huy chương và xếp hạng. Lưu trữ là việc khác. Không ai bắt buộc, không ai trả tiền, không ai kiểm tra. Dữ liệu được sinh ra ở đường chạy rồi biến mất ở cổng sân. Ngay cả khi bản kết quả được lưu lại, nó chỉ nói ai về trước, không nói vì sao. Cấu trúc giải đấu trong nước càng làm khoảng trống rộng thêm. Một năm có giải vô địch quốc gia, các giải trẻ, các cuộc kiểm tra tuyển chọn, rồi SEA Games, Asian Games, những chuyến tập huấn ngắn hạn ở nước ngoài. Mỗi nơi ghi chép theo một kiểu. Không có một mã định danh chung cho vận động viên, không có một biểu mẫu chung cho một lần thi đấu. Khi huấn luyện viên đổi đội, hồ sơ ở lại, hoặc biến mất cùng chiếc máy tính cũ. Kết quả các giải khu vực thường chỉ còn lại dưới dạng bảng xếp hạng được đăng tải rồi trôi khỏi trang tin sau vài tháng. Khoảng trống lớn nhất nằm ở dữ liệu chia đoạn. World Athletics yêu cầu đo gió dưới hai mét trên giây, bấm giờ điện tử và phản hồi xuất phát từ một trăm mili giây trở lên mới đủ điều kiện xét kỷ lục. Những yêu cầu đó tồn tại để bảo vệ thành tích khỏi tranh cãi. Bảo vệ thành tích và hiểu một con người là hai việc khác nhau. Một huấn luyện viên muốn biết học trò thua ở đoạn nào thì phải có loại dữ liệu mà luật thi đấu không hề đòi hỏi. Với cự ly trung bình và dài, thiếu dữ liệu chia đoạn nghĩa là mọi kết luận đều thành phỏng đoán. Vận động viên về đích chậm hơn tháng trước ba giây. Nguyên nhân có thể là nền tảng thể lực chưa hồi, có thể là chiến thuật đua sai, có thể là một chấn thương chưa lành. Ba giả thuyết dẫn tới ba hướng xử lý trái ngược nhau, và không có cách nào phân biệt nếu chỉ nhìn vào thời gian cuối cùng. Với các nội dung nhảy và ném, vấn đề còn rõ hơn. Một lần nhảy xa gồm đà chạy, góc giậm, độ cao bay, tư thế tiếp đất. Tất cả đều ghi lại được bằng một chiếc điện thoại quay chậm và phần mềm miễn phí. Nhưng nếu không ai quy định phải ghi, thì không ai ghi. Quy trình không phải gông cùm. Nó là lớp vỏ bảo vệ sự tự do. Thiếu quy trình, người ta chỉ còn cách tin vào cảm giác, và cảm giác thì không kiểm chứng được sau ba năm. Yếu tố thiết bị cũng cần được tách riêng. Giày có tấm carbon và đường chạy tổng hợp nhanh đã thay đổi mặt bằng thành tích toàn cầu trong thập niên qua. Muốn biết một vận động viên tiến bộ thật hay chỉ đang hưởng lợi từ thiết bị, người ta phải đối chiếu giữa các năm, giữa các loại giày, giữa các mặt sân. Không có dữ liệu nền, mọi so sánh xuyên thời gian đều vô nghĩa, và những kỷ lục cũ bị đem ra so với thành tích mới một cách bất công. Dòng chảy vận động viên trẻ chịu tổn thất nặng nhất. Một vận động viên mười sáu tuổi chạy tốt ở tỉnh lẻ cần được đối chiếu với chuẩn khu vực để biết mình đang ở đâu. Không có dữ liệu chuẩn, việc đối chiếu biến thành so sánh cảm tính giữa những người chưa từng chạy cùng nhau. Nhiều tài năng bị đánh giá thấp vì không ai có con số để bênh vực họ, và một vài người bị đẩy lên quá sớm vì một lần tỏa sáng duy nhất. Cách giải thích quen thuộc là thiếu tiền. Tôi không tin đó là toàn bộ câu chuyện. Một hệ thống thu thập dữ liệu cơ bản cho một đội tuyển cấp tỉnh không đòi hỏi ngân sách lớn. Nó đòi hỏi một người chịu trách nhiệm, một biểu mẫu thống nhất, và một thói quen được duy trì qua nhiều đời huấn luyện viên. Cái thiếu là thói quen, không phải tiền. Người chịu thiệt nhiều nhất là những vận động viên nằm ở vùng tối của bảng xếp hạng. Người có thành tích tốt thì được nhớ, được ghi, được nhắc. Người về thứ năm tại một giải trẻ không được lưu lại gì. Vài năm sau, khi họ bứt lên, không ai chứng minh được bước tiến đó đến từ đâu. Một cuốn sổ tay của huấn luyện viên cũ, nếu còn, có giá trị hơn nhiều bảng thành tích được đăng lại trên mạng. Dữ liệu không bao giờ cãi cọ, nó chỉ phơi bày sự thật. Nhưng dữ liệu không tự đến. Phải có người đi lấy. Mỗi con số là một lời khai. Tôi chỉ làm nhiệm vụ thẩm vấn, và nghề thẩm vấn bắt đầu bằng việc dựng hồ sơ. Khi thế giới đứng yên, hãy đọc lại những biểu đồ cũ. Điền kinh Việt Nam đang thiếu đúng những biểu đồ để đọc lại. Mùa giải tới sẽ có người phá kỷ lục. Việc cần làm không phải là reo lên, mà là mở hồ sơ ra và kiểm tra xem chúng ta có đủ bằng chứng để tin vào điều vừa thấy.