Wushu trên mặt báo Việt: một dòng huy chương, hai hệ thống tính điểm

Trên bảng tổng sắp huy chương của một kỳ SEA Games, wushu chỉ chiếm đúng một dòng. Phía sau dòng đó là hai nhóm vận động viên mặc cùng màu áo, bước lên cùng một bục, nhưng thi đấu bằng hai hệ thống chấm điểm không chia sẻ một thước đo nào. Một bên là taolu — bài quyền và binh khí, chấm theo chất lượng động tác, chất lượng biểu diễn và độ khó. Bên kia là sanda — đối kháng có đấm, đá, vật, chấm theo hiệu quả đòn đánh trong ba hiệp.

Người đọc thấy một dòng. Người trong nghề thấy hai môn.

Trong gần một thập kỷ ngồi ở hàng ghế phóng viên, tôi nhận ra sai sót nghiêm trọng nhất của báo chí võ thuật không nằm ở chỗ viết sai số liệu. Nó nằm ở chỗ dùng chung một bộ từ vựng cho ba môn thể thao có logic hoàn toàn khác nhau.

Ở taolu, ban giám khảo chia thành các nhóm: nhóm A chấm chất lượng động tác trên thang 5 điểm, nhóm B chấm chất lượng biểu diễn tổng thể 3 điểm, nhóm C chấm độ khó 2 điểm. Tổng 10. Một động tác tiếp đất lệch nửa bước chân có thể trừ vài phần mười trong nhóm A — với người xem, vài phần mười đó chẳng có nghĩa gì; với vận động viên tranh huy chương, đó là toàn bộ khoảng cách giữa nhất và nhì.

Ở sanda, ba hiệp, mỗi hiệp hai phút. Ba giám khảo bên cạnh ghi điểm theo đòn đánh hiệu quả, vật ngã, đẩy ra khỏi vòng. Không có nhóm nào chấm chất lượng biểu diễn, vì không có gì để biểu diễn.

Ở Muay Thái, năm giám khảo chấm theo từng hiệp, trọng số dồn vào tính hiệu quả, khả năng giữ thăng bằng và kiểm soát thế trận. Hiệp đầu thường được chấm nhẹ hơn hiệp cuối.

Ba môn. Ba cách tính. Trên mặt báo, cả ba thường được gọi bằng một từ: võ thuật.

Hệ quả kéo theo nhiều lớp. Lớp thứ nhất là tiêu đề. Một vận động viên taolu giành huy chương vàng không hề hạ gục ai — không có đối thủ nào để hạ gục. Nhưng tiêu đề hạ gục bán được nhiều lượt đọc hơn, và dần dần nó trở thành mặc định.

Điểm mấu chốt: ba môn võ này không thể so sánh bằng cùng một bộ chỉ số, và mọi bảng thống kê gộp chúng lại đều tạo ra thông tin sai chứ không phải thông tin gọn.

Lấy ví dụ về hiệu suất. Trong sanda, một võ sĩ tung ít đòn nhưng mỗi đòn có trọng lượng và kết thúc bằng một pha vật ngã hoàn toàn có thể thắng người tung nhiều đòn hơn. Trong Muay Thái, một võ sĩ kiểm soát bằng clinch và giữ nhịp có thể thắng trận mà không cần đòn nào thật sự choáng. Trong taolu, hiệu suất không tồn tại theo nghĩa đó — chỉ có độ chính xác, độ cao, độ ổn định của từng động tác trong bài chạy tám mươi giây.

Ghép ba định nghĩa này vào một cột hiệu suất trên bảng dữ liệu, và cột đó trở thành vô nghĩa.

Lớp thứ hai là cách đọc trận đấu. Những đêm Muay Thái ở Bangkok, bảng điểm bên hông sân thường gây tranh cãi dữ dội trên mạng. Người xem thấy võ sĩ A tung nhiều đòn hơn, thấy A áp đảo, rồi thấy trọng tài giơ tay cho B. Phần lớn tranh cãi đó xuất phát từ một hiểu lầm: người xem đang đếm đòn, giám khảo đang chấm hiệu quả và kiểm soát. Hai hệ quy chiếu khác nhau, không bên nào sai — chỉ có bên này không được giải thích.

Sanda thêm một tầng nữa. Đẩy đối thủ ra khỏi vòng tính điểm. Vật ngã tính điểm. Những pha va chạm mà khán giả truyền hình coi là lộn xộn lại là kỹ thuật được chấm cao nhất trong luật thi đấu. Người dẫn chương trình không nói rõ điều đó, khán giả mang hiểu lầm sang trận tiếp theo, và sang cả môn khác.

Tôi từng mắc đúng lỗi này. Trong một buổi bình luận trực tiếp, tôi gọi một pha vật ngã của võ sĩ sanda là tình huống va chạm ngoài ý muốn. Sai về bản chất luật. Đêm đó tôi xem lại băng, đọc lại luật thi đấu, và lập một thói quen: trước mỗi trận, ghi vào sổ tay ba dòng — môn gì, luật nào, ai chấm.

Thói quen đó nghe nhỏ. Nó là ranh giới giữa người đưa tin và người đoán.

Người xem ghi tỉ số, tôi ghi nhịp tim của cả khán đài. Nhịp tim đó chỉ đọc được khi bạn biết khán đài đang phản ứng với hệ quy chiếu nào.

Cách giải thích quen thuộc là: khán giả chưa hiểu luật. Cách giải thích đó tiện, và nó đặt sai chỗ trách nhiệm.

Khán giả không hiểu vì báo chí đã dạy họ hiểu sai từ đầu. Mỗi lần một tiêu đề gọi vận động viên taolu là đối thủ, mỗi lần một bảng thống kê gộp sanda và Muay Thái vào chung mục võ thuật đối kháng, mỗi lần một bản tin không nêu tên hệ thống tính điểm — người đọc được huấn luyện rằng tất cả là một môn. Sau vài năm, hiểu lầm trở thành nền.

Có một lập luận ngược lại đáng cân nhắc: gộp cho gọn, vì độc giả phổ thông không cần biết nhóm A hay nhóm C chấm gì. Điều đó đúng với tin ngắn. Nó sai với bất kỳ nội dung nào có yếu tố phân tích, vì phần lớn giá trị nằm ở chỗ phân biệt. Một bài viết nói vận động viên X giành huy chương vàng wushu cung cấp gần như không thông tin gì. Một bài viết nói X vô địch taolu nam, bài trường quyền, điểm kỹ thuật 9,71 cho người đọc biết chính xác loại thành tích họ đang chứng kiến.

Còn một điểm bị bỏ qua: gộp môn làm mờ tính cạnh tranh của từng môn. Taolu không có đối thủ trực tiếp trên sàn, nhưng có đối thủ trong bảng điểm — khoảng cách giữa hai bài thi đôi khi chỉ 0,03 điểm. Đó là dạng kịch tính khác với knockout, và nó xứng đáng được kể bằng ngôn ngữ riêng.

Sửa điều này không cần chiến lược lớn. Nó cần một quy ước nhỏ ở tòa soạn: mỗi tiêu đề, mỗi dòng thống kê về võ thuật phải ghi rõ tên hệ thống tính điểm áp dụng. Taolu. Sanda. Muay. Boxing. Không để chữ võ thuật trần trụi đứng một mình trong một câu khẳng định về thành tích.

Tín hiệu đáng theo dõi trong mùa giải tới là cách các tòa soạn gắn nhãn kết quả wushu ở những kỳ đại hội khu vực. Nếu nhãn xuất hiện, hiểu lầm sẽ giảm. Nếu không, chúng ta sẽ lại có thêm một thế hệ khán giả đếm đòn trong một môn không hề chấm đòn.