Vì sao taolu, sanda và MMA không thể nằm chung một thẻ tin

Sáng thứ Ba, tôi ngồi lại ở góc võ đường sau khi buổi tập kết thúc. Trên bàn có hai tờ giấy. Tờ thứ nhất ghi ba con số: 5.0, 2.75, 2.0. Tờ thứ hai ghi một chuỗi khác hẳn: ba hiệp, mỗi hiệp năm phút, hai võ sĩ, ba giám định. Cả hai tờ đều sẽ được tôi gửi về tòa soạn dưới cùng một thẻ: võ thuật. Hai tờ giấy đó không nói cùng một thứ tiếng. Tờ thứ nhất đo chất lượng một bài quyền do một người biểu diễn, không có đối thủ, không có va chạm. Tờ thứ hai đo kết quả của một cuộc đối đầu, nơi mọi thứ được quy về thắng và thua. Khi chúng nằm chung một thẻ, người đọc không sai. Người làm tin mới là người đang mắc lỗi. Ở Việt Nam, chuyện này không mới. Mỗi kỳ SEA Games hay Asiad, chuyên mục võ thuật của các trang thể thao lại đầy lên: wushu taolu, wushu sanda, vovinam, boxing, muay, kickboxing, pencak silat, judo, karate, taekwondo. Tất cả nằm cạnh nhau, cùng một dòng thẻ, cùng một cách viết. Điều đó có lý do lịch sử. Trong nhiều thập niên, võ thuật ở Việt Nam được nhìn như một khối văn hóa thống nhất — nơi người ta đến để rèn thân, học đạo, chứ không phải để so thành tích. Cách nhìn đó có giá trị riêng. Nhưng khi thể thao thành tích cao tách khỏi võ học truyền thống, khối thống nhất ấy bắt đầu rạn, và bản tin thì chưa kịp rạn theo. Dương Thúy Vi giành hàng loạt huy chương SEA Games ở các nội dung jianshu và qiangshu — những bài quyền có vũ khí, chấm bởi ban giám khảo, không có đối thủ trên sàn. Nguyễn Trần Duy Nhất vô địch muay thế giới bằng những trận đánh có đối thủ trực tiếp, có trọng tài, có máu. Cả hai đều xuất hiện trên mặt báo dưới cùng một cụm từ: "võ thuật Việt Nam". Nhưng cách một bài jianshu được tính điểm và cách một trận muay được tính điểm không có một điểm chung nào về phương pháp. Người đọc bình thường không cần biết điều đó. Người viết thì cần. Một thẻ tin gộp ba hệ logic khác nhau không phải là đơn giản hóa, mà là một dạng sai sót kỹ thuật. Hệ thứ nhất — đối kháng. Đây là nhóm boxing, MMA, muay, kickboxing, sanda và vovinam đối kháng. Nguyên lý đo lường là thắng và thua. Chỉ số đáng theo dõi gồm tỷ lệ kết thúc sớm, số cú đánh trúng mỗi phút, số lần vật ngã thành công, thời gian kiểm soát thế trận. Cách chấm điểm phổ biến là hệ 10-point must: người thắng hiệp nhận 10 điểm, người thua nhận 9 hoặc thấp hơn. Một trận MMA chuyên nghiệp thường kéo dài ba hiệp, mỗi hiệp năm phút; trận tranh đai là năm hiệp. Hệ thứ hai — biểu diễn. Đây là nhóm wushu taolu, vovinam quyền, karate kata, taekwondo poomsae. Không có đối thủ. Wushu taolu chấm theo ba nhóm điểm: nhóm A đo chất lượng động tác, tối đa 5.0; nhóm B đo tổng thể biểu diễn, tối đa 3.0; nhóm C đo độ khó, tối đa 2.0. Tổng cộng 10.0. Mỗi lần trừ điểm đều phải ghi rõ lý do trong biên bản giám khảo. Hệ thứ ba — lai. Sanda, vovinam đối kháng và pencak silat nằm ở đây. Chúng vừa có nội dung đối kháng vừa có nội dung quyền, và một vận động viên hoàn toàn có thể thi cả hai trong cùng một kỳ đại hội. Đây là nơi bản tin dễ sai nhất, vì chỉ cần một dòng thẻ chung là hai nội dung khác nhau hoàn toàn bị trộn vào nhau. Ba con số 5.0, 2.75, 2.0 kể một câu chuyện cụ thể. Đó là một bài taolu gần như hoàn hảo ở nhóm A và nhóm C, nhưng mất 0.25 ở nhóm B. Không có đối thủ nào gây ra 0.25 đó. Nó đến từ tư thế, từ độ căng của cổ tay, từ một nhịp dừng chưa dứt khoát. Một bài phân tích kiểu MMA — ai thắng hiệp nào, bằng cách nào — không có chỗ để nói về 0.25 ấy. Và một bản tin chỉ ghi "vận động viên X giành huy chương" thì đã bỏ mất phần thông tin có giá trị nhất. Ngược lại, một trận MMA ba hiệp không thể tường thuật bằng ngôn ngữ của taolu. Không có "độ khó